ΑΡΘΡΑ
Εδώ θα βρείτε μια πλούσια αρθογραφία, με θέματα σχετικά με τη φιλοσοφία, την ψυχολογία, τον εσωτερισμο, την επιστήμη και άλλα πολλά.
Χρόνος και συνείδηση
του Διονύση Κλαδά
Σταυρόγκιν: Στην Αποκάλυψη ο άγγελος ορκίζεται ότι δεν θα υπάρχει πλέον χρόνος.

Κυρίλοβ: Το ξέρω! Πολύ σωστά λέγεται εκεί με σαφήνεια και ακρίβεια! Όταν φτάσει ολόκληρος ο άνθρωπος στην ευτυχία, τότε δεν θα υπάρχει πια χρόνος, γιατί δεν θα χρειάζεται κανείς τίποτα. Πολύ σωστή σκέψη.

Σταυρόγκιν: Πού θα τον κρύψουνε λοιπόν;

Κυρίλοβ: Πουθενά! Ο χρόνος δεν είναι αντικείμενο, μα ιδέα! Θα σβήσει στο μυαλό...

Ντοστογιέφσκι, "Δαιμονισμένοι"


Η μυστηριώδης και ασύλληπτη, για τον ανθρώπινο νου, οντότητα, που λέγεται "χρόνος", άρχισε μαζί με τον χώρο και άλλες διαστάσεις -που έμειναν ατροφικές- πριν 15 περίπου δισ. γήινα χρόνια, με την Μεγάλη Εκρηξη (Big Bang). Ο χρόνος δεν ορίζεται εύκολα. Διέπει ολόκληρη την ανθρώπινη εμπειρία και κάθε όψη του κόσμου.

Στα λεξικά περιγράφεται σαν "διάρκεια, συνεχιζόμενη ύπαρξη ή εξέλιξη που θεωρείται ότι επηρεάζει πρόσωπα και πράγματα". Ονομάστηκε "κήρυξ της αλήθειας" και "πάντων ιατρός". Κατά τον Θαλή: "Σοφώτατον χρόνος. Ανευρίσκει γαρ πάντα". Στον ορατό κόσμο της ύλης ο ενήλικας άνθρωπος -σε αντίθεση με το αχρονικό ζώο- χρειάζεται την αίσθηση του χρόνου για να συγκεκριμενοποιήσει το περιβάλλον του και να ιεραρχήσει τα γεγονότα στη σκέψη του. Καθώς ο χρόνος δεν αφήνει τα πράγματα να γίνουν όλα μονομιάς, λειτουργεί σαν ασφαλιστική δικλείδα, που αποτρέπει τη συνειδησιακή και διανοητική κατάρρευσή μας. Συγκεντρώνουμε στο υποσυνείδητο εμπειρίες και τις κάνουμε πράξεις στο μέλλον. Ακριβώς επειδή δεν μπορούμε να δούμε το μέλλον, η ζωή είναι δυνατή. Η έννοια του χρόνου είναι πλάνη, γιατί σε διάφορα επίπεδα συνείδησης (φυσικό, συγκινησιακό-αστρικό) ισχύουν άλλες μορφές χώρου και χρόνου και άλλοι νόμοι και ρυθμοί. Ο Αγιος Αυγουστίνος λέει: "Όταν με ρωτάς τι είναι ο χρόνος, δεν ξέρω. Όταν δεν με ρωτάς, ξέρω."

nea acropoli time consciousnessΟι χρονικοί τόποι "παρελθόν" και "μέλλον" οφείλονται, επομένως, στην αιτιοκρατική δομή του κόσμου. Ο Αναξαγόρας εξήγησε ότι, ο χρόνος συνοδεύει τον χώρο μέσα στη συνεχή αλλαγή των πραγμάτων, των κραδασμών και των σκέψεων. Δεν πρέπει, λοιπόν, να παραβλέπουμε ότι ο χρόνος περικλείει πολλά μυστήρια της ανθρώπινης ύπαρξης. Στην ουσία είναι κατάσταση, η φλόγα όπου ζει η σαλαμάνδρα της ανθρώπινης ψυχής. Στην ονειρική εποχή της Εδέμ, ο άνθρωπος ήταν αχρονικός. Ο Αδάμ και η Εύα ζούσαν στον παράδεισο της αχρονικότητας, χωρίς να ντρέπονται για τη γύμνια τους. Ξαφνικά, πριν 5000 χρόνια, ο άνθρωπος υπέστη μια ρωγμή στη συνείδησή του: απέκτησε επίγνωση του χρόνου και μπορούσε πια να αντιληφθεί τη θνητότητά του. Δημιουργήθηκε μέσα του το Εγώ-Εαυτός και το άγχος του θανάτου γλύστρησε στη συνείδησή του. Ο όφις σύρθηκε στην Εδέμ. Με την αποπομπή, ο άνθρωπος ταξιδεύει στο χρόνο. Τα παιδιά του θα γεννιούνται κι αυτά έχοντας μέσα τους το εγώ και το άγχος του θανάτου.

Η Ιστορία και η Παράδοση μας προσφέρουν μια αίσθηση του χρόνου. Ο Ερμής ο Τρισμέγιστος θεωρεί πως ο Θεός δημιουργεί τον αιώνα, τον κόσμο, το χρόνο, τη γένεση. Στα αιγυπτιακά μυστήρια ο Κνούφις με τον Σου στο κέντρο συμβόλιζε τη Θεότητα περιβεβλημένη από την αιωνιότητα. Λέει: "Ας ακούσετε μέσα σας, μέσα στον εαυτό σας, την κρυφή φωνή και κοιτάξτε το άπειρο, το άπειρο του χώρου και του χρόνου. Ω, χαμένες ψυχές, τα άστρα, οι αριθμοί, οι ουράνιες σφαίρες λένε, τραγουδούν, χαράζουν τα πεπρωμένα σας." Ο Πυθαγόρας δίδασκε ότι οι θάλασσες δημιουργήθηκαν βαθμιαία, λέγοντας ότι τις δημιούργησαν τα δάκρυα του Κρόνου, που συμβόλιζε τον κοσμικό χρόνο. Στην ελληνική μυθολογία ο Χρόνος έχει φτερούγες στην πλάτη, αφού δεν σταματά ποτέ την κίνησή του.

Ο Αριστοτέλης και οι Στωικοί τον θεωρούν κατεξοχήν κυκλικό, τονίζοντας την περιοδικότητα και την επανεμφάνιση των φαινομένων. Αντίθετα, η πλατωνική θέση είναι ότι το ανώτερο, το θεϊκό, είναι απαγκιστρωμένο από τον χρόνο. Η κυκλική κίνηση στον αρχαϊκό κόσμο απεικονίζεται κυρίως στους μύθους για τη σελήνη. Το φεγγάρι "γεμίζει" και μετά χάνεται για τρεις μέρες. "Την Τρίτη ημέρα ανασταίνεται", για να επαναλάβει τον κύκλο. Στα αρχαία ρωμαϊκά νομίσματα η παραδοσιακή αντίληψη για τον χρόνο παριστάνεται από τα δύο πρόσωπα του "πατρός του χρόνου" θεού Ιανού, συγγενή του Ερμή: παρελθόν, μέλλον. Το παρόν είναι ακαθόριστο. Τι είναι παρόν; Ηταν θεός κάθε αρχής ή έναρξης (μέρας, μήνα, έτους), λεγόταν Matutinus Junonius (Ιανουάριος), ετιμάτο δε την πρώτη ημέρα του πρώτου μήνα.

Στις αγροτικές κοινωνίες η μελέτη του χρόνου με τη μορφή της αστρονομίας υπήρξε ταυτόχρονα η πρώτη επιστήμη, αλλά και η πρώτη μορφή οργανωμένης θρησκείας με την ιερατική καταμέτρηση των ρυθμών (προφητεία, ιερά μαντεία κλπ.). Η ενασχόληση του ανθρώπου για τον χρόνο είναι υπεύθυνη για μεγαλιθικά μνημεία όπως το Stonehenge, με τα οποία μετρώνται τα ηλιοστάσια και οι ισημερίες. Αργότερα, μάλιστα, οι ηλιακές λατρείες και εορτασμοί αφομοιώνονται στον χριστιανισμό (άγιοι Ιωάννηδες). Στην αρχαιότητα η κίνηση των άστρων ήταν κάτι θεϊκό και απόκρυφο: οι Αζτέκοι πίστευαν ότι ο ήλιος έπρεπε να τρέφεται με το αίμα μιας παλλόμενης καρδιάς, αλλιώς θα εξαφανιζόταν. Την αστρονομική γνώση, τα μυστικά του προσανατολισμού και το ημερολόγιο κατείχαν τότε οι ιερείς-μάγοι, μαζί φυσικά με την εξουσία. Δεν είναι, λοιπόν, παράξενο ότι, οι τρεις άνθρωποι που οδηγήθηκαν στη Βηθλεέμ από το άστρο, θεωρούνταν σοφοί.

consciousnessΤο πεπερασμένο του χρόνου συμβολίζεται συχνά με την κλεψύδρα: η λέξη παράγεται από το "κλέπτω το ύδωρ", γιατί οι πρώτες αιγυπτιακές (και όχι ελληνικές) κλεψύδρες λειτουργούσαν με νερό που έσταζε με κάποιο ρυθμό. Στα αρχαία ελληνικά και ρωμαϊκά δικαστήρια δίνονται κλεψύδρες, δηλαδή χρόνος ομιλίας (μία κλεψύδρα = 20 λεπτά). Οι Ρωμαίοι αποκαλούν τον χαμένο χρόνο aquam perdere, δηλαδή χάσιμο νερού. Στον αριθμό 12 δόθηκε από παλιά ιερή σημασία: εκτός από τον ζωδιακό κύκλο θυμηθείτε τα δωδεκάθεα των Χαλδαίων, Ετρούσκων, Ελλήνων, τους δώδεκα άθλους του Ηρακλή και αργότερα τους δώδεκα μαθητές του Ιησού, καθώς και τις δώδεκα εμφανίσεις μετά την Ανάστασή Του. Ιδιαίτερα ο χριστιανισμός θέσπισε τη γέννηση του Χριστού σαν γεγονός νομοτελειακό, στο οποίο θεμελιώνει τη χρονολόγηση των μετέπειτα γεγονότων (σωτήριον έτος - anno domini).

Μετά τον Μεσαίωνα, ο χρόνος γίνεται βαθμιαία δείκτης της αλλαγής. Η μεσαιωνική αντίληψη για την αλλαγή είναι εσχατολογικά απαισιόδοξη (επερχόμενο τέλος του κόσμου, κλπ.). Στα τέλη του 18ου αιώνα η αλλαγή και ο χρόνος μέσα από τον Διαφωτισμό αποκτούν μια αισιόδοξη προοπτική για το αύριο του κάθε ανθρώπου. Η αντίληψη αυτή υιοθετείται κυρίως από την ελίτ της διανόησης. Ο σκοταδισμός, η μοιρολατρεία και η δεισιδαιμονία του Μεσαίωνα υποχωρούν: οι άνθρωποι ερευνούν, τολμούν να ελπίζουν σε ένα καλύτερο "αύριο". Με το λυκαυγές της Επιστήμης ο χρόνος δουλεύει πλέον για το καλό του ανθρώπου, είναι η ευκαιρία και η προοπτική του για ελευθερία σκέψης, συνείδησης και έκφρασης. Βαθμιαία κυριαρχεί η γραμμική αντίληψη του χρόνου: όλα πάνε μπροστά. Η Θεωρητική Φυσική όμως λέει ότι, οι φυσικοί νόμοι είναι συμμετρικοί και αντιστρεπτοί ως προς τον χρόνο.

Δεν υπάρχει θέμα φοράς. Αναβιώνει εδώ η πλατωνική σκέψη του στατικού χρόνου. Το βέλος του χρόνου (παρελθόν-μέλλον) είναι μια ανθρώπινη επινόηση (η πλάνη που λέγαμε), απαραίτητη μόνο για να εξηγήσει τη διαδικασία της βιολογικής μας γήρανσης. Το μέλλον είναι η πορεία από τις σπάνιες και αυστηρά ιεραρχημένες καταστάσεις τάξης, προς πιθανότερες καταστάσεις αταξίας που προτιμά η φύση: η κατάσταση περισσότερης αποδιοργάνωσης και μεγαλύτερης εντροπίας (α-ταξίας), που τελικά οδηγεί στον θερμικό θάνατο. Η θεωρία αυτή προτείνεται από τον μεγάλο φυσικό Boltzmann και συναντά μεγάλες αντιδράσεις: ο Boltzmann, πρωτοπόρος εξερευνητής του χρόνου, κατηγορείται ότι προτείνει απλά εξορκιστικά τεχνάσματα κι ότι αδυνατεί να εξηγήσει βασικά ερωτήματα της φύσης. Ένα απόγευμα βρίσκεται κρεμασμένος. Δεν θα είναι η πρώτη φορά που ο χρόνος "εκδικείται" όσους τολμούν να ανασηκώσουν το πέπλο και να "δουν" το πρόσωπό του. Στις αρχές του αιώνα μας, η Σχετικότητα του Einstein χτίζει έναν νέο κόσμο, του "χωροχρόνου".

Ο χρόνος είναι σχετικός και σε διαφορετικά μέρη του σύμπαντος, τρέχει με διαφορετικούς ρυθμούς, καθώς επηρεάζεται από την βαρύτητα. Όταν ταξιδεύεις πολύ γρήγορα, ο χρόνος επιβραδύνεται: γερνάς πιο αργά. Αν ταξιδεύαμε πιο γρήγορα από το φως, θα βλέπαμε πράγματα που συνέβησαν στον παρελθόν. Σήμερα, όταν κοιτάμε από το τηλεσκόπιο έναν μακρινό γαλαξία, τον βλέπουμε όπως ήταν στο παρελθόν, στον "βαθύ" χρόνο. Οι Φυσικοί σήμερα πιστεύουν ότι υπάρχει ουσιαστική διαίρεση ανάμεσα στο κβαντικό βασίλειο (μικρόκοσμος) και στο κλασικό, νευτώνειο βασίλειο (μακρόκοσμος).

Ο Ilya Prigogine μελετώντας συστήματα μακριά από συνθήκες ισορροπίας, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, η μη αντιστρεπτότητα του χρόνου παίζει εποικοδομητικό ρόλο, δημιουργεί μορφές. Ο κόσμος υφίσταται χρονική οργάνωση. Υπάρχει πάντα βέλος στο χρόνο.

Ο Stephen Hawking ισχυρίζεται μάλιστα ότι, το θερμοδυναμικό βέλος του χρόνου είναι συνυφασμένο με το ψυχολογικό. Συνειδησιακά και πάλι ο χρόνος είναι σχετικός: η σημερινή γραμμική, οριζόντια, καρτεσιανή δυναμική αντίληψη του Δυτικού και Βορειοευρωπαίου (όλα πάνε μπροστά), δύσκολα "δένει" με την κατακόρυφη, στατική και ανθρωποκεντρική όψη του Μεσανατολίτη και του Νοτιοαμερικανού (π.χ. manana).

Information cookies

Το cookie είναι ένα μικρό τμήμα κειμένου που αποστέλλεται στο πρόγραμμα περιήγησης από έναν ιστότοπο που επισκέπτεστε. Διευκολύνει τον ιστότοπο να απομνημονεύει πληροφορίες σχετικά με την επίσκεψή σας, όπως την προτιμώμενη γλώσσα σας και άλλες ρυθμίσεις. Κάτι τέτοιο μπορεί να διευκολύνει την επόμενή σας επίσκεψη και να κάνει τον ιστότοπο πιο χρήσιμο για εσάς. Τα cookie παίζουν σημαντικό ρόλο. Χωρίς αυτά, η χρήση του ιστού θα ήταν μια πολύ πιο περίπλοκη εμπειρία.

Χρησιμοποιούμε τα cookie για πολλούς λόγους. Τα χρησιμοποιούμε, για παράδειγμα, για την απομνημόνευση των προτιμήσεών σας όσον αφορά στην ασφαλή αναζήτηση, για να υπολογίσουμε τον αριθμό των επισκεπτών σε μια σελίδα ή για να σας διευκολύνουμε να εγγραφείτε στις υπηρεσίες μας και για να προστατεύσουμε τα δεδομένα σας. Περισσότερες πληροφορίες για τη χρήση των cookies μπορείτε να βρείτε στη σελίδα About Cookies website.